Toespraak in de Gentse Sint-Baafskathedraal n.a.v. 450 jaar Pacificatie van Gent

Geachte voorzitter, beste Axel,
Uwe excellentie,
Geachte burgemeesters, schepen,
Geachte professor,
Geachte dames en heren in al uw titels en hoedanigheden,
Het is een genoegen om met zoveel liefhebbers van ons roemrijk verleden – liefhebbers van de Nederlanden – de Pacificatie van Gent hier te herdenken.
In Gent, de stad waar men altijd warm wordt onthaald. Ook al is het in een ijskoude kathedraal.
Ik wil dan ook een warm woord van hulde brengen aan de organisatie en alle verenigingen die van deze dag een hoogdag maken.
*
Deze herdenking komt op een buitengewoon geschikt moment in mijn agenda.
Want de jongste tijd denk ik dagelijks aan de leuze van Willem van Oranje:
Saevis tranquillus in undis.
Rustig te midden van de woelige baren.
De voorbije weken beheerste ‘pacificeren’ bovendien mijn dagelijks doen en laten.
In tegenstelling tot 450 jaar geleden is daar tot heden nog geen akkoord uit voortgekomen, en dat betreur ik.
Maar als we naar de nasleep van de Pacificatie van Gent kijken, is ze misschien ook niet het beste voorbeeld van een zeer duurzaam akkoord.
*
Ik wil mijn praatje aanvangen met een weetje.
Nutteloze weetjes, dat is het lang leven van de historicus. Dat weten we allemaal.
In de negentiende eeuw was er een neiging om vreemde woorden te gaan vernederlandsen.
En daarin ging men soms erg ver. En ‘pacificatie’ is daarvan een uitzonderlijk goed voorbeeld.
Wie kent er – professor, u mag natuurlijk niet meedoen – wie kent er het vernederlandste woord voor ‘pacificatie’ in de negentiende eeuw.
Toch iemand? Zeg het.
Inderdaad. De … bevrediging!
In de negentiende eeuw spreekt men dus over de “Bevrediging van Gent”.
Ik zie één van de oud-burgemeesters lachen.
Klinkt een beetje bizar, in de huidige context, de ‘bevrediging van Gent’.
U begrijpt natuurlijk nu beter waarom in 2024 sommige Gentenaren deze stad uitriepen tot de stad van licht en liefde.
Nu, ‘bevrediging’ zal ooit plechtstatig hebben geklonken.
Maar ik stel om evidente redenen voor dat we het vandaag zedig bij ‘pacificatie’ houden.
Ik zal dat trouwens ook vooropstellen in de begroting.
Ik streef niet naar bevrediging, maar naar pacificatie.
En opnieuw zie ik dat Noord en Zuid verbonden zijn.
We zijn terug één.
In doffe politieke en budgettaire ellende.
Maar goed, als u naar het Zuiden kijkt, kan u altijd wel troost vinden in onze situatie, denk ik.
*
Het is jammer dat we elkaar niet zien in de Pacificatiezaal omwille van uw indrukwekkende opkomst vandaag.
Maar de trotse Sint-Baafs is echter om meer dan één reden evenzeer gepast om dit jubileum te herdenken.
‘Pacificatie’ komt uiteraard van het Latijn, ‘pax facere’, en dat heeft eeuwenlang door deze kathedraal weerklonken.
We lezen in het evangelie volgens Matteüs, hoofdstuk vijf, vers negen:
“Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur.”
Protestanten, ongelovigen, lamlendige stroppendragers en andere ketters in uw edel gezelschap wil ik een gebrek aan kennis van de Vulgaat vergeven, maar alle andere rechtgeaarde gelovigen vertalen dit luidop mee:
“Zalig die vrede brengen, want zij zullen de kinderen van God genoemd worden.”
Deze gewijde muren ademen dus ‘pacificatie’.
*
Een andere reden waarom deze kathedraal een uitgelezen gedenkplaats is, hangt samen met de vraag of de Pacificatie van Gent ook daadwerkelijk zaligmakend was.
En u kent het antwoord, want dit gebouw is er de stenen getuige van.
In de jaren na de Pacificatie groeide Gent uit tot het “nieuwoe Genève” en bleef er van de idealen van gewetensvrijheid of religieuze tolerantie nog weinig overeind.
Iedere analogie met het heden is uiteraard geheel toevallig.
Het Lam Gods, dat in 1566 nog ternauwernood kon worden gered van de Beeldenstorm, werd onder de Calvinistische Republiek ei zo na opgestuurd naar Londen om koningin Elisabeth een plezier te doen.
Dat voornemen heeft er gelukkig wel voor gezorgd dat het Lam Gods verder gespaard zou blijven, en dat kan je niet zeggen van de rest van het interieur van dit huis.
In de zomer van 1578 werd dat grotendeels geplunderd of kapotgeslagen tijdens een tweede beeldenstorm.
De calvinisten van Gent hadden het voornemen om de zwaar beschadigde Sint-Baafs in te richten als hervormde tempel, maar uiteindelijk werd het een graanschuur.
Pas in de zeventiende eeuw kreeg dit huis opnieuw een rijk interieur. Een laatgotisch gebouw met een barok hart.
Net zoals de nog imposantere Onze-Lieve-Vrouwekathedraal in Antwerpen.
*
Dames en heren
Het hoge woord is eruit.
Het nobele woord is gevallen.
De verlossende naam heeft geklonken.
Antwerpen.
Victor Hugo, die heeft in 1836 onze gewesten bezocht. 
En ik wil u toch één ding meegeven dat hij aan het papier heeft toevertrouwd. 
Hij zei: “Gand est à Anvers ce que Caen est à Rouen. Quelque chose de remarquable à côté de quelque chose d’admirable.”
Ik moet u zeggen: al vele jaren staat het op mijn bucket list om die quote ooit in een volle zaal in Gent voor te lezen voor een publiek dat aan het einde – al is het maar uit beleefdheid – verplicht is om daarvoor te applaudisseren.
En bij deze is het gebeurd, dames en heren. 
Gebeurd.
(Applaus)
Dat is een beetje zelfkastijding. Ik had gezegd: aan het einde van mijn praatje.
Maar goed, een spontaan applaus voor Antwerpen, dat neem ik graag mee.
Ik moest al aan Antwerpen denken bij het beginlied, het Wilhelmus, uiteraard geschreven door de Antwerpse burgemeester Filips van Marnix van Sint-Aldegonde.
En uiteraard is Antwerpen de meest orangistische stad van de Zuidelijke Nederlanden.
Na de jammerlijke tweede scheiding van de Nederlanden heeft de Antwerpse burgemeester zelfs zijn biezen gepakt, Floris van Ertborn, en is uit loyauteit naar het Noorden gegaan. 
Hij heeft de nobelste post – Antwerps burgemeester – laten staan uit loyauteit aan het orangisme.
Kleine correctie op de inleidende spreker.
Nu, professor Pollmann gaat zo meteen een uitvoerige lezing houden over er wat hier in Gent is gebeurd.
Van harte dank daarvoor.
Want dat geeft mij de gelegenheid om mijn verdere spreektijd te gebruiken om iets te vertellen over mijn eigen stad, Antwerpen, in het nobele hertogdom Brabant.
Misschien heb ik binnenkort tijd over om me aan Het Verhaal van Gent te zetten, tot dan beperk ik me tot Het Verhaal van Antwerpen.
Een bestseller die nog altijd te koop is in de betere boekhandel. Maar dit geheel terzijde.
Ik wil het hebben over iets dat zich in Antwerpen heeft afgespeeld, kort voor de Pacificatie.
*
En het is uiteraard al aangehaald.
In de tijd van de Pacificatie van Gent, de zestiende eeuw, was Antwerpen de grootste handelsmetropool van de Lage Landen.
Eén van de grootste steden ter wereld. Het New York van zijn tijd.
Haar gloriejaren waren weliswaar al tanende, maar ze hebben een onuitwisbare indruk nagelaten in de stad. 
Dat merkt u nog steeds in het straatbeeld.
Voor wie niet goed vertrouwd is met de Scheldestad, u vindt er een Pacificatiestraat op het bruisende Zuid.
In tegenstelling tot de Gentse Pacificatielaan heeft die Antwerpse straat een diep symbolische band met het verleden.
Als u vandaag door de Pacificatiestraat wandert, dan wandelt u immers bovenop wat ooit het bastion Paciotto was, vernoemd naar Francesco Paciotto.
De ingenieur van Alva, de ijzeren hertog, die de dwangburcht, de citadel van Antwerpen liet bouwen.
De dwangburcht van Alva.
Afgelopen woensdag, het is aangehaald, 4 november, was het inderdaad exact 450 jaar geleden dat muitende Spaanse troepen van daaruit een nietsontziende plundertocht door onze stad zijn begonnen.
De Spaanse Furie begon als een stedelijke veldslag, maar de Staatse troepen waren niet opgewassen tegen de Spaanse veteranen.
En in de stratenoorlog die daarop volgde, ontspoorde dit tot een gewetenloze, razende storm van geweld.
We zouden dit vandaag een genocide noemen.
In het Stadhuis en op de Grote Markt werd zwaar gevochten door de Antwerpse burgerwacht, maar het mocht niet baten.
Samen met mijn voorganger, burgemeester Jan Van der Meeren, stierven duizenden Antwerpenaren.
Het was trouwens de tweede burgemeester die de Spanjaarden hadden vermoord.
Na de Beeldenstorm in 1566 was Alva gekomen, een jaar later, en die heeft een einde gemaakt aan het Wonderjaar. Daarbij is oud-burgemeester Van Stralen, na gruwelijke martelingen, onthoofd.
Twee Antwerpse burgemeesters zijn in functie gestorven.
Maar de dag is nog jong. Er kan nog van alles gebeuren natuurlijk.
Tijdens die Spaanse Furie is niets gespaard. Ons Stadhuis, het stond er pas elf jaar, ging in vlammen op. Talloze huizen werden in de as gelegd. 
In een toenmalig onderzoeksrapport stond hoe de Spanjaarden zelfs de “spaerpotkens” van kleine kinderen hebben kapotgeslagen.
Op de vloer van de Handelsbeurs, het magnifieke gebouw, hebben de Spanjaarden gedobbeld en de buit onder elkaar verdeeld.
De zaal waar wij vandaag, meneer de minister-president, nog zo vaak samenkomen om onze mooiste vieringen te doen.
Dat is daar allemaal gebeurd. 
Een slachtpartij met een wreedheid, ongezien.
De tekst van de Pacificatie was op dat moment al geschreven, alleen de handtekeningen moesten nog worden gezet.
Dus de Furie heeft geen invloed gehad op de inhoud van de Pacificatie, maar ongetwijfeld zijn de handtekeningen enkele dagen later met meer vastberadenheid dan ooit gezet.
*
Dames en heren
De oorzaken van de Spaanse Furie en de Pacificatie van Gent zijn ongemeen complex.
We kunnen dat verhaal laten beginnen bij Alva, bij de Beeldenstorm, bij de ketterplakkaten van de grootste Gentenaar die ooit heeft geleefd – uw eigen Karel V – we kunnen ze laten beginnen bij de stellingen van Luther.
Dat boek maken we zo dik als we zelf willen.
De vraag is echter: wat zijn de conclusies van dat boek? Wat kunnen wij hieruit leren?
Ik wil uit die Spaanse Furie en uw Pacificatie twee lessen distilleren.
Ik ben er nogal van overtuigd dat ze u in het licht van de actualiteit enigszins ziet aankomen…
Les één: wie wensdromen koestert maar zijn rekeningen niet op orde heeft, zal het gelag betalen.
*
In een boekje over de Pacificatiefeesten van 1876 schreef Paul Fredericq over de Spaanse koning:
“Filips II gevoelde eenen waren afkeer voor onze zeden en wilde kost wat kost het opkomend protestantisme uitroeien.”
Einde citaat.
Filips was niet de eerste, en ook zeker niet de laatste soeverein die zich mateloos stoorde aan onze privileges en gebruiken.
Hoe men daar in Madrid over dacht, vatte kardinaal Granvelle in 1573 treffend samen in een brief waarin hij de inkomende, nieuwe landvoogd na Alva, Requesens, waarschuwde voor ons. En hij schreef:
“Conozco el umor de la tierra: que aunque viniesse Christo a governarlos, no dexaran de murmurar y de decir lo que se les antojara.”
Vrij vertaald:
“Ik ken dat volkje daar. Zelfs al zou Christus komen om hen te besturen, dan nog gaan niet stoppen met zagen en te proberen hun eigen ding te doen.”
Altijd zagen en ondertussen uw plan trekken.
Redelijk rake omschrijving van het volkje in de Zuidelijke Nederlanden, moet ik zeggen.
De geschiedenis herhaalt zich misschien nooit maar het menselijk gedrag is redelijk robuust.
Granvelle en Filips werden horendol van dat gejammer in de Nederlanden en die plantrekkerij, telkens ze een steen wilden verleggen.
Wat de Spaanse koning écht wilde, was het katholieke geloof in de Lage Landen herstellen.
Die diepe wens had hij heel duidelijk gesteld.
Toen hij Requesens schreef dat hij liever al zijn domeinen zou verliezen dan de minste toegeving te doen op vlak van godsdienstige tolerantie. 
Hij had er alles voor over.
Maar het probleem is, dat hij niet alles had.
Hij had de middelen niet. Hij was niet bij machte om zijn wensdroom te verwezenlijken.
By the way, er is een prachtig boek verschenen over de Fuggers, de financiers van de Habsburgers. Ik kan het u van harte aanbevelen.
Het bloederige bewind van Alva en het bruut geweld dat daarmee gepaard ging, joegen bovendien ook veel gematigden tegen de koning in het harnas.
Om een overwinning voor koning en kerk in onze contreien te verzekeren, moest hij elke vierkante meter hier komen bezetten.
Het protestantisme zou alleen maar kunnen worden verdreven door een ware religieuze zuivering.
Dat kost heel veel geld.
In 1574 telde het Leger van Vlaanderen meer dan 80.000 soldaten, de fameuze tercios de Flandes.
Die trouwens door extreemrechts in Madrid nog elk jaar worden verheerlijkt.
Ik heb er ooit als burgemeester van Antwerpen een brief over geschreven naar de alcalde de Madrid. 
Maar hij heeft er niet op geantwoord.
Filips besteed aan die tercios de Flandes 7,5 miljoen florijnen.
Maar ondertussen moest hij ook nog een oorlog gaande houden tegen de Ottomanen.
Castilië, zijn kroongebied, moest daarvoor 22 miljoen florijnen ophoesten in totaal, terwijl er jaarlijks maar 12 miljoen aan inkomsten tegenover stonden.
Alle gelijkenissen met het heden zijn opnieuw geheel toevallig.
Zoals toen aan het licht kwam en zoals we vandaag maar al te goed beseffen: wie de rekeningen niet op orde heeft, betaalt het gelag. 
Het staatsbankroet en de Spaanse Furie zijn daar de rechtstreekse gevolgen van.
De wensdroom van Filips om heel de Lage Landen te bezetten en de protestanten buiten te keren, was bijgevolg onhaalbaar.
*
Les nummer twee:
Een akkoord dat heikele kwesties voor zich uitschuift, is op termijn gedoemd om te mislukken.
Heb ik al vermeld dat gelijkenissen met het heden geheel toevallig zijn?
De Pacificatie kwam tot stand op een zeer moeilijk moment, tijdens een machtsvacuüm, en had voornamelijk als doel om een acute crisissituatie te ontmijnen en de stroom aan geweld te stoppen.
Beter een half ei dan een lege dop, zo gaat het spreekwoord.
Maar als het over akkoorden gaat, dan doe je er toch goed aan de gaten dicht te timmeren.
Duurzame oplossingen voor de onderliggende oorzaken, zoals de godsdienstkwestie of de positie van de soeverein, werden in de Pacificatie niet geregeld.
Ik ga er niet meer over zeggen, want ik loop het risico dat professor Pollmann me zo meteen zal corrigeren.
Een tweede hobby die historici nooit nalaten, om te zeggen: “Nee, het is toch niet helemaal juist.”
Een bestand ten gronde kon ook eigenlijk helemaal niet, want één van de belangrijkste betrokken partijen – de koning – was niet vertegenwoordigd.
Dat heb ik nu alvast anders gedaan. Ik heb hem er mee ingesleurd.
In 1577 had Filips II wel voldoende realiteitszin om de nieuwe landvoogd, Don Juan, aan te sporen om de Pacificatie van Gent over te nemen in het Eeuwig Edict.
Maar hij had er wel een Madrileens saus over gegoten die niet iedereen lustte.
Zodra de eerste barsten in dat broze bestand duidelijk werden, schaarde de koning zich opnieuw ten volle achter de militaire optie.
‘Eeuwig’ in de politiek is een begrip dat soms nog geen half jaar duurt.
*
Dames en heren
Om daadkrachtig te besturen, moeten uw rekeningen op orde zijn en uw verwachtingen realistisch.
En wie akkoorden wil sluiten, moet zijn verantwoordelijkheid ten volle nemen en doorpakken.
Dat zijn de twee lessen die deze herdenking vandaag in mij oproepen.
Als u mij volgend jaar zou vragen, zijn het misschien heel andere lessen.
Maar vandaag zijn het die twee.
En ik wil tot slot nog één kerngedachte uit de Pacificatie belichten.
In artikel vier lezen we:
“d’inwoonderen ende onderzaten (…) over al sullen mogen hanteren, gaen ende keeren, woonen ende trafficqueren (…).”
Men rijmde toen al lekker.
Met andere woorden: vrij verkeer van personen en goederen in de Lage Landen.
370 jaar voor de oprichting van de Benelux.
Onze voorouders wisten het al:
Concordia res parvae crescunt.
Door eendracht groeien kleine dingen.
Die gedachte krijgt vorm in de diepe verwevenheid van onze Lage Landen.
Rond de delta van Rijn, Maas en Schelde ligt het economisch hart van Europa. 
Samen hebben wij als Lage Landen de kritieke massa om de Europese Unie in een welbepaalde en in de juiste richting te sturen. 
Als wij onze krachten opnieuw bundelen, dan kunnen wij iets betekenen, dames en heren.
*
En ik heb nooit verborgen dat ik de scheiding van de Nederlanden diep betreur.
Dat wordt vaak opgevat als een soort romantische hunkering naar wat er ooit is geweest.
Dat is niet juist.
Het is net een motivatie om te kijken naar de kansen van vandaag en morgen.
De strategische belangen van de Lage Landen zijn zo gelijklopend dat samenwerken een noodzaak is.
Het zou een evidentie moeten zijn.
Zeker in deze onzekere tijden.
Ik zal mij daarvoor blijven inzetten.
Tot statig als een eik, voor u ons volk herbloeit.
Ik dank u.

Geachte voorzitter, beste Axel,
Uwe excellentie,
Geachte burgemeesters, schepen,
Geachte professor,
Geachte dames en heren in al uw titels en hoedanigheden,
Het is een genoegen om met zoveel liefhebbers van ons roemrijk verleden – liefhebbers van de Nederlanden – de Pacificatie van Gent hier te herdenken.
In Gent, de stad waar men altijd warm wordt onthaald. Ook al is het in een ijskoude kathedraal.
Ik wil dan ook een warm woord van hulde brengen aan de organisatie en alle verenigingen die van deze dag een hoogdag maken.
*
Deze herdenking komt op een buitengewoon geschikt moment in mijn agenda.
Want de jongste tijd denk ik dagelijks aan de leuze van Willem van Oranje:
Saevis tranquillus in undis.
Rustig te midden van de woelige baren.
De voorbije weken beheerste ‘pacificeren’ bovendien mijn dagelijks doen en laten.
In tegenstelling tot 450 jaar geleden is daar tot heden nog geen akkoord uit voortgekomen, en dat betreur ik.
Maar als we naar de nasleep van de Pacificatie van Gent kijken, is ze misschien ook niet het beste voorbeeld van een zeer duurzaam akkoord.
*
Ik wil mijn praatje aanvangen met een weetje.
Nutteloze weetjes, dat is het lang leven van de historicus. Dat weten we allemaal.
In de negentiende eeuw was er een neiging om vreemde woorden te gaan vernederlandsen.
En daarin ging men soms erg ver. En ‘pacificatie’ is daarvan een uitzonderlijk goed voorbeeld.
Wie kent er – professor, u mag natuurlijk niet meedoen – wie kent er het vernederlandste woord voor ‘pacificatie’ in de negentiende eeuw.
Toch iemand? Zeg het.
Inderdaad. De … bevrediging!
In de negentiende eeuw spreekt men dus over de “Bevrediging van Gent”.
Ik zie één van de oud-burgemeesters lachen.
Klinkt een beetje bizar, in de huidige context, de ‘bevrediging van Gent’.
U begrijpt natuurlijk nu beter waarom in 2024 sommige Gentenaren deze stad uitriepen tot de stad van licht en liefde.
Nu, ‘bevrediging’ zal ooit plechtstatig hebben geklonken.
Maar ik stel om evidente redenen voor dat we het vandaag zedig bij ‘pacificatie’ houden.
Ik zal dat trouwens ook vooropstellen in de begroting.
Ik streef niet naar bevrediging, maar naar pacificatie.
En opnieuw zie ik dat Noord en Zuid verbonden zijn.
We zijn terug één.
In doffe politieke en budgettaire ellende.
Maar goed, als u naar het Zuiden kijkt, kan u altijd wel troost vinden in onze situatie, denk ik.
*
Het is jammer dat we elkaar niet zien in de Pacificatiezaal omwille van uw indrukwekkende opkomst vandaag.
Maar de trotse Sint-Baafs is echter om meer dan één reden evenzeer gepast om dit jubileum te herdenken.
‘Pacificatie’ komt uiteraard van het Latijn, ‘pax facere’, en dat heeft eeuwenlang door deze kathedraal weerklonken.
We lezen in het evangelie volgens Matteüs, hoofdstuk vijf, vers negen:
“Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur.”
Protestanten, ongelovigen, lamlendige stroppendragers en andere ketters in uw edel gezelschap wil ik een gebrek aan kennis van de Vulgaat vergeven, maar alle andere rechtgeaarde gelovigen vertalen dit luidop mee:
“Zalig die vrede brengen, want zij zullen de kinderen van God genoemd worden.”
Deze gewijde muren ademen dus ‘pacificatie’.
*
Een andere reden waarom deze kathedraal een uitgelezen gedenkplaats is, hangt samen met de vraag of de Pacificatie van Gent ook daadwerkelijk zaligmakend was.
En u kent het antwoord, want dit gebouw is er de stenen getuige van.
In de jaren na de Pacificatie groeide Gent uit tot het “nieuwoe Genève” en bleef er van de idealen van gewetensvrijheid of religieuze tolerantie nog weinig overeind.
Iedere analogie met het heden is uiteraard geheel toevallig.
Het Lam Gods, dat in 1566 nog ternauwernood kon worden gered van de Beeldenstorm, werd onder de Calvinistische Republiek ei zo na opgestuurd naar Londen om koningin Elisabeth een plezier te doen.
Dat voornemen heeft er gelukkig wel voor gezorgd dat het Lam Gods verder gespaard zou blijven, en dat kan je niet zeggen van de rest van het interieur van dit huis.
In de zomer van 1578 werd dat grotendeels geplunderd of kapotgeslagen tijdens een tweede beeldenstorm.
De calvinisten van Gent hadden het voornemen om de zwaar beschadigde Sint-Baafs in te richten als hervormde tempel, maar uiteindelijk werd het een graanschuur.
Pas in de zeventiende eeuw kreeg dit huis opnieuw een rijk interieur. Een laatgotisch gebouw met een barok hart.
Net zoals de nog imposantere Onze-Lieve-Vrouwekathedraal in Antwerpen.
*
Dames en heren
Het hoge woord is eruit.
Het nobele woord is gevallen.
De verlossende naam heeft geklonken.
Antwerpen.
Victor Hugo, die heeft in 1836 onze gewesten bezocht. 
En ik wil u toch één ding meegeven dat hij aan het papier heeft toevertrouwd. 
Hij zei: “Gand est à Anvers ce que Caen est à Rouen. Quelque chose de remarquable à côté de quelque chose d’admirable.”
Ik moet u zeggen: al vele jaren staat het op mijn bucket list om die quote ooit in een volle zaal in Gent voor te lezen voor een publiek dat aan het einde – al is het maar uit beleefdheid – verplicht is om daarvoor te applaudisseren.
En bij deze is het gebeurd, dames en heren. 
Gebeurd.
(Applaus)
Dat is een beetje zelfkastijding. Ik had gezegd: aan het einde van mijn praatje.
Maar goed, een spontaan applaus voor Antwerpen, dat neem ik graag mee.
Ik moest al aan Antwerpen denken bij het beginlied, het Wilhelmus, uiteraard geschreven door de Antwerpse burgemeester Filips van Marnix van Sint-Aldegonde.
En uiteraard is Antwerpen de meest orangistische stad van de Zuidelijke Nederlanden.
Na de jammerlijke tweede scheiding van de Nederlanden heeft de Antwerpse burgemeester zelfs zijn biezen gepakt, Floris van Ertborn, en is uit loyauteit naar het Noorden gegaan. 
Hij heeft de nobelste post – Antwerps burgemeester – laten staan uit loyauteit aan het orangisme.
Kleine correctie op de inleidende spreker.
Nu, professor Pollmann gaat zo meteen een uitvoerige lezing houden over er wat hier in Gent is gebeurd.
Van harte dank daarvoor.
Want dat geeft mij de gelegenheid om mijn verdere spreektijd te gebruiken om iets te vertellen over mijn eigen stad, Antwerpen, in het nobele hertogdom Brabant.
Misschien heb ik binnenkort tijd over om me aan Het Verhaal van Gent te zetten, tot dan beperk ik me tot Het Verhaal van Antwerpen.
Een bestseller die nog altijd te koop is in de betere boekhandel. Maar dit geheel terzijde.
Ik wil het hebben over iets dat zich in Antwerpen heeft afgespeeld, kort voor de Pacificatie.
*
En het is uiteraard al aangehaald.
In de tijd van de Pacificatie van Gent, de zestiende eeuw, was Antwerpen de grootste handelsmetropool van de Lage Landen.
Eén van de grootste steden ter wereld. Het New York van zijn tijd.
Haar gloriejaren waren weliswaar al tanende, maar ze hebben een onuitwisbare indruk nagelaten in de stad. 
Dat merkt u nog steeds in het straatbeeld.
Voor wie niet goed vertrouwd is met de Scheldestad, u vindt er een Pacificatiestraat op het bruisende Zuid.
In tegenstelling tot de Gentse Pacificatielaan heeft die Antwerpse straat een diep symbolische band met het verleden.
Als u vandaag door de Pacificatiestraat wandert, dan wandelt u immers bovenop wat ooit het bastion Paciotto was, vernoemd naar Francesco Paciotto.
De ingenieur van Alva, de ijzeren hertog, die de dwangburcht, de citadel van Antwerpen liet bouwen.
De dwangburcht van Alva.
Afgelopen woensdag, het is aangehaald, 4 november, was het inderdaad exact 450 jaar geleden dat muitende Spaanse troepen van daaruit een nietsontziende plundertocht door onze stad zijn begonnen.
De Spaanse Furie begon als een stedelijke veldslag, maar de Staatse troepen waren niet opgewassen tegen de Spaanse veteranen.
En in de stratenoorlog die daarop volgde, ontspoorde dit tot een gewetenloze, razende storm van geweld.
We zouden dit vandaag een genocide noemen.
In het Stadhuis en op de Grote Markt werd zwaar gevochten door de Antwerpse burgerwacht, maar het mocht niet baten.
Samen met mijn voorganger, burgemeester Jan Van der Meeren, stierven duizenden Antwerpenaren.
Het was trouwens de tweede burgemeester die de Spanjaarden hadden vermoord.
Na de Beeldenstorm in 1566 was Alva gekomen, een jaar later, en die heeft een einde gemaakt aan het Wonderjaar. Daarbij is oud-burgemeester Van Stralen, na gruwelijke martelingen, onthoofd.
Twee Antwerpse burgemeesters zijn in functie gestorven.
Maar de dag is nog jong. Er kan nog van alles gebeuren natuurlijk.
Tijdens die Spaanse Furie is niets gespaard. Ons Stadhuis, het stond er pas elf jaar, ging in vlammen op. Talloze huizen werden in de as gelegd. 
In een toenmalig onderzoeksrapport stond hoe de Spanjaarden zelfs de “spaerpotkens” van kleine kinderen hebben kapotgeslagen.
Op de vloer van de Handelsbeurs, het magnifieke gebouw, hebben de Spanjaarden gedobbeld en de buit onder elkaar verdeeld.
De zaal waar wij vandaag, meneer de minister-president, nog zo vaak samenkomen om onze mooiste vieringen te doen.
Dat is daar allemaal gebeurd. 
Een slachtpartij met een wreedheid, ongezien.
De tekst van de Pacificatie was op dat moment al geschreven, alleen de handtekeningen moesten nog worden gezet.
Dus de Furie heeft geen invloed gehad op de inhoud van de Pacificatie, maar ongetwijfeld zijn de handtekeningen enkele dagen later met meer vastberadenheid dan ooit gezet.
*
Dames en heren
De oorzaken van de Spaanse Furie en de Pacificatie van Gent zijn ongemeen complex.
We kunnen dat verhaal laten beginnen bij Alva, bij de Beeldenstorm, bij de ketterplakkaten van de grootste Gentenaar die ooit heeft geleefd – uw eigen Karel V – we kunnen ze laten beginnen bij de stellingen van Luther.
Dat boek maken we zo dik als we zelf willen.
De vraag is echter: wat zijn de conclusies van dat boek? Wat kunnen wij hieruit leren?
Ik wil uit die Spaanse Furie en uw Pacificatie twee lessen distilleren.
Ik ben er nogal van overtuigd dat ze u in het licht van de actualiteit enigszins ziet aankomen…
Les één: wie wensdromen koestert maar zijn rekeningen niet op orde heeft, zal het gelag betalen.
*
In een boekje over de Pacificatiefeesten van 1876 schreef Paul Fredericq over de Spaanse koning:
“Filips II gevoelde eenen waren afkeer voor onze zeden en wilde kost wat kost het opkomend protestantisme uitroeien.”
Einde citaat.
Filips was niet de eerste, en ook zeker niet de laatste soeverein die zich mateloos stoorde aan onze privileges en gebruiken.
Hoe men daar in Madrid over dacht, vatte kardinaal Granvelle in 1573 treffend samen in een brief waarin hij de inkomende, nieuwe landvoogd na Alva, Requesens, waarschuwde voor ons. En hij schreef:
“Conozco el umor de la tierra: que aunque viniesse Christo a governarlos, no dexaran de murmurar y de decir lo que se les antojara.”
Vrij vertaald:
“Ik ken dat volkje daar. Zelfs al zou Christus komen om hen te besturen, dan nog gaan niet stoppen met zagen en te proberen hun eigen ding te doen.”
Altijd zagen en ondertussen uw plan trekken.
Redelijk rake omschrijving van het volkje in de Zuidelijke Nederlanden, moet ik zeggen.
De geschiedenis herhaalt zich misschien nooit maar het menselijk gedrag is redelijk robuust.
Granvelle en Filips werden horendol van dat gejammer in de Nederlanden en die plantrekkerij, telkens ze een steen wilden verleggen.
Wat de Spaanse koning écht wilde, was het katholieke geloof in de Lage Landen herstellen.
Die diepe wens had hij heel duidelijk gesteld.
Toen hij Requesens schreef dat hij liever al zijn domeinen zou verliezen dan de minste toegeving te doen op vlak van godsdienstige tolerantie. 
Hij had er alles voor over.
Maar het probleem is, dat hij niet alles had.
Hij had de middelen niet. Hij was niet bij machte om zijn wensdroom te verwezenlijken.
By the way, er is een prachtig boek verschenen over de Fuggers, de financiers van de Habsburgers. Ik kan het u van harte aanbevelen.
Het bloederige bewind van Alva en het bruut geweld dat daarmee gepaard ging, joegen bovendien ook veel gematigden tegen de koning in het harnas.
Om een overwinning voor koning en kerk in onze contreien te verzekeren, moest hij elke vierkante meter hier komen bezetten.
Het protestantisme zou alleen maar kunnen worden verdreven door een ware religieuze zuivering.
Dat kost heel veel geld.
In 1574 telde het Leger van Vlaanderen meer dan 80.000 soldaten, de fameuze tercios de Flandes.
Die trouwens door extreemrechts in Madrid nog elk jaar worden verheerlijkt.
Ik heb er ooit als burgemeester van Antwerpen een brief over geschreven naar de alcalde de Madrid. 
Maar hij heeft er niet op geantwoord.
Filips besteed aan die tercios de Flandes 7,5 miljoen florijnen.
Maar ondertussen moest hij ook nog een oorlog gaande houden tegen de Ottomanen.
Castilië, zijn kroongebied, moest daarvoor 22 miljoen florijnen ophoesten in totaal, terwijl er jaarlijks maar 12 miljoen aan inkomsten tegenover stonden.
Alle gelijkenissen met het heden zijn opnieuw geheel toevallig.
Zoals toen aan het licht kwam en zoals we vandaag maar al te goed beseffen: wie de rekeningen niet op orde heeft, betaalt het gelag. 
Het staatsbankroet en de Spaanse Furie zijn daar de rechtstreekse gevolgen van.
De wensdroom van Filips om heel de Lage Landen te bezetten en de protestanten buiten te keren, was bijgevolg onhaalbaar.
*
Les nummer twee:
Een akkoord dat heikele kwesties voor zich uitschuift, is op termijn gedoemd om te mislukken.
Heb ik al vermeld dat gelijkenissen met het heden geheel toevallig zijn?
De Pacificatie kwam tot stand op een zeer moeilijk moment, tijdens een machtsvacuüm, en had voornamelijk als doel om een acute crisissituatie te ontmijnen en de stroom aan geweld te stoppen.
Beter een half ei dan een lege dop, zo gaat het spreekwoord.
Maar als het over akkoorden gaat, dan doe je er toch goed aan de gaten dicht te timmeren.
Duurzame oplossingen voor de onderliggende oorzaken, zoals de godsdienstkwestie of de positie van de soeverein, werden in de Pacificatie niet geregeld.
Ik ga er niet meer over zeggen, want ik loop het risico dat professor Pollmann me zo meteen zal corrigeren.
Een tweede hobby die historici nooit nalaten, om te zeggen: “Nee, het is toch niet helemaal juist.”
Een bestand ten gronde kon ook eigenlijk helemaal niet, want één van de belangrijkste betrokken partijen – de koning – was niet vertegenwoordigd.
Dat heb ik nu alvast anders gedaan. Ik heb hem er mee ingesleurd.
In 1577 had Filips II wel voldoende realiteitszin om de nieuwe landvoogd, Don Juan, aan te sporen om de Pacificatie van Gent over te nemen in het Eeuwig Edict.
Maar hij had er wel een Madrileens saus over gegoten die niet iedereen lustte.
Zodra de eerste barsten in dat broze bestand duidelijk werden, schaarde de koning zich opnieuw ten volle achter de militaire optie.
‘Eeuwig’ in de politiek is een begrip dat soms nog geen half jaar duurt.
*
Dames en heren
Om daadkrachtig te besturen, moeten uw rekeningen op orde zijn en uw verwachtingen realistisch.
En wie akkoorden wil sluiten, moet zijn verantwoordelijkheid ten volle nemen en doorpakken.
Dat zijn de twee lessen die deze herdenking vandaag in mij oproepen.
Als u mij volgend jaar zou vragen, zijn het misschien heel andere lessen.
Maar vandaag zijn het die twee.
En ik wil tot slot nog één kerngedachte uit de Pacificatie belichten.
In artikel vier lezen we:
“d’inwoonderen ende onderzaten (…) over al sullen mogen hanteren, gaen ende keeren, woonen ende trafficqueren (…).”
Men rijmde toen al lekker.
Met andere woorden: vrij verkeer van personen en goederen in de Lage Landen.
370 jaar voor de oprichting van de Benelux.
Onze voorouders wisten het al:
Concordia res parvae crescunt.
Door eendracht groeien kleine dingen.
Die gedachte krijgt vorm in de diepe verwevenheid van onze Lage Landen.
Rond de delta van Rijn, Maas en Schelde ligt het economisch hart van Europa. 
Samen hebben wij als Lage Landen de kritieke massa om de Europese Unie in een welbepaalde en in de juiste richting te sturen. 
Als wij onze krachten opnieuw bundelen, dan kunnen wij iets betekenen, dames en heren.
*
En ik heb nooit verborgen dat ik de scheiding van de Nederlanden diep betreur.
Dat wordt vaak opgevat als een soort romantische hunkering naar wat er ooit is geweest.
Dat is niet juist.
Het is net een motivatie om te kijken naar de kansen van vandaag en morgen.
De strategische belangen van de Lage Landen zijn zo gelijklopend dat samenwerken een noodzaak is.
Het zou een evidentie moeten zijn.
Zeker in deze onzekere tijden.
Ik zal mij daarvoor blijven inzetten.
Tot statig als een eik, voor u ons volk herbloeit.
Ik dank u.